Właściciel mikroinstalacji fotowoltaicznej (PV) o mocy do 50 kWp może zostać prosumentem i korzystać z preferencyjnego systemu rozliczeń energii, tzw. systemu opustu. Prosument to jednocześnie producent i konsument energii. Od kwietnia 2022 roku nowy prosument nie może korzystać już z systemu opustu lecz systemu netbillingu
Preferencyjny system rozliczeń energii stworzono specjalnie dla prosumentów. Aby z niego korzystać, niezbędne było podpisanie umowy kompleksowej o świadczenie usług dystrybucji i sprzedaży energii elektrycznej w ramach jednej umowy. Podpisuje się ją z lokalnym zakładem energetycznym.
Na podstawie aktualnych zapisów Ustawy o odnawialnych źródłach energii (tzw. OZE), prosumentem może być osoba fizyczna lub prawna nieprowadząca działalności gospodarczej.
W praktyce prosumentami są głównie osoby fizyczne.
System opustu możliwy jest także w przypadku:
- jednostek samorządu terytorialnego
- wspólnot mieszkaniowych
- związków wyznaniowych
Formalności związane z wykonaniem mikroinstalacji PV i skorzystaniem z systemu opustu są znikome. Sprowadzają się do zgłoszenia tego faktu w zakładzie energetycznym i oraz podpisania stosownego aneksu do umowy kompleksowej.
System opustu to bezgotówkowe rozliczenie ilości energii elektrycznej pobranej przez prosumenta z sieci oraz wyprodukowanej we własnej mikroinstalacji i wprowadzonej do sieci. Rozliczenie to odbywa się w cyklu rocznym. Rachunki za energię elektryczną mogą być jednak wystawiane tradycyjnie, czyli w cyklu miesięcznym, dwumiesięcznym lub półrocznym, zależnie od zapisów w umowie. Po roku sprzedawca energii zobowiązany jest wykonać rozliczenie energii wprowadzonej do sieci oraz pobranej. Przy czym dla instalacji o mocy do 10 kWp za 1 kWh oddaną do sieci prosument może odebrać 0,8 kWh. Dla instalacji o większej mocy (do 50 kWp) obowiązuje współczynnik 0,7.
Przy takim sposobie rozliczenia najkorzystniej jest jak najwięcej energii z domowej instalacji PV konsumować w czasie rzeczywistym. Jeśli najpierw oddamy energię do sieci, a później ją pobierzemy, to przy rozliczeniu stracimy jej 20% (w instalacjach PV do 10 kWp). Statystycznie, bieżąca konsumpcja własna energii w domach jednorodzinnych wynosi 10-20%, ale już zastosowanie pompy ciepła pozwala na dwukrotne jej zwiększenie. Natomiast w przypadku dodatkowego chłodzenia autokonsumpcja może sięgnąć około 40%.
Rzeczywisty współczynnik opustu, uwzględniający również autokonsumpcję energii elektrycznej wynosi odpowiednio:
- 82% przy konsumpcji własnej wynoszącej 10%
- 84% przy konsumpcji własnej wynoszącej 20%
- 88% przy konsumpcji własnej wynoszącej 40%
Ułatwienia dla prosumentów
Rozliczając się w ramach systemu opustu, prosument nie uiszcza opłaty za energię czy opłaty dystrybucyjnej za ponownie pobraną energię. Nie płaci również żadnej dodatkowej opłaty na rzecz sprzedawcy z tytułu rozliczania energii.
Należy zaznaczyć, że po roku niewykorzystany w ramach opustu nadmiar energii elektrycznej „przepada”. Z tego względu moc instalacji PV powinna być optymalnie dobrana do przewidywanego zużycia energii.
W przeciwnym razie nadwyżki energii przejmuje sprzedawca energii, a opłacalność instalacji ulega pogorszeniu.
System net-billingu
System net-billingu to wartościowe rozliczenie energii elektrycznej wytworzonej przez prosumenta i wprowadzonej do sieci. W odróżnieniu od systemu opustu nie polega on na odbiorze określonej ilości energii, lecz na sprzedaży nadwyżek energii po cenach rynkowych oraz zakupie energii pobieranej z sieci według taryfy sprzedawcy.
Wartość energii oddanej do sieci trafia na tzw. depozyt prosumencki, czyli wirtualne konto, z którego środki mogą być wykorzystywane do pokrycia kosztów energii pobieranej z sieci. Obecnie wartość energii wprowadzanej do sieci jest dodatkowo powiększana (premia ok. 23%), co poprawia opłacalność systemu.
W systemie net-billingu kluczowe znaczenie ma cena energii. Może ona być rozliczana:
- według średniej ceny miesięcznej (RCEm),
- lub według ceny godzinowej (RCE), zależnej od sytuacji rynkowej.
W przypadku rozliczeń godzinowych energia oddawana do sieci w godzinach dużej produkcji (np. w południe latem) ma niższą wartość, natomiast energia pobierana wieczorem lub zimą jest kupowana po wyższych cenach. Oznacza to, że nie opłaca się oddawać energii do sieci i później jej odkupywać – znacznie korzystniejsze jest zużycie jej na miejscu.
Znaczenie autokonsumpcji
W systemie net-billingu szczególnego znaczenia nabiera autokonsumpcja, czyli bieżące wykorzystanie energii wyprodukowanej przez instalację PV w budynku.
Im większa autokonsumpcja:
- tym mniej energii trafia do sieci po niższej cenie,
- tym mniej energii trzeba kupować po wyższej cenie,
- tym wyższa opłacalność całej instalacji.
W typowych domach autokonsumpcja bez dodatkowych rozwiązań wynosi około 10–20%. Jednak:
- zastosowanie pompy ciepła może ją znacząco zwiększyć,
- dodatkowe wykorzystanie energii (np. chłodzenie, przygotowanie ciepłej wody) pozwala osiągnąć poziomy rzędu 30–40%,
- zastosowanie magazynu energii i systemu zarządzania energią może jeszcze bardziej zwiększyć wykorzystanie energii na miejscu.
Jak zwiększyć autokonsumpcję?
Największe korzyści w systemie net-billingu osiąga się wtedy, gdy instalacja PV współpracuje z innymi elementami systemu energetycznego budynku. W szczególności:
- pompa ciepła zużywa energię w czasie jej produkcji,
- magazyn energii pozwala przesunąć zużycie na wieczór,
- ładowanie samochodu elektrycznego zwiększa zużycie dzienne,
- system zarządzania energią (HEMS) automatycznie steruje urządzeniami,
- możliwe jest przesuwanie pracy urządzeń (np. pralka, zmywarka) na godziny produkcji PV.
Dlatego instalacja PV powinna być projektowana jako element zintegrowanego systemu energetycznego budynku, a nie jako samodzielne źródło energii.
Co dzieje się z nadwyżkami energii?
Środki zgromadzone w depozycie prosumenckim mogą być wykorzystane na pokrycie kosztów energii pobieranej z sieci. W przypadku ich niewykorzystania możliwy jest częściowy zwrot środków, jednak nie obejmuje on całości zgromadzonej wartości.
Oznacza to, że:
- przewymiarowanie instalacji PV może pogorszyć opłacalność,
- kluczowe jest dopasowanie instalacji do rzeczywistego zużycia energii,
- jeszcze ważniejsze jest zwiększenie autokonsumpcji.
Kluczowa zasada net-billingu
W systemie net-billingu obowiązuje prosta zasada:
Im więcej energii zużyjesz na miejscu, tym większe korzyści daje instalacja PV.
Dlatego najbardziej efektywne są rozwiązania, które łączą:
- fotowoltaikę,
- pompę ciepła,
- magazyn energii,
- inteligentne zarządzanie energią.
To podejście jest fundamentem nowoczesnych budynków – takich jak standard EU30 – które nie tylko zużywają energię, ale także ją produkują i aktywnie nią zarządzają.